نشریه محیط زیست طبیعی

نشریه محیط زیست طبیعی

بررسی اثر گردوغبار بر انباشت زیستی جیوه و آرسنیک در جربیل هندی و جرد ایرانی در سیستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه محیط زیست دانشگاه زابل
2 حیات وحش، تنوع زیستی- دانشگاه زابل
3 دانشیار گروه محیط زیست، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران
4 گروه آمار زیستی، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی زابل
10.22059/jne.2026.416542.2920
چکیده
زمینه و هدف: جوندگان به عنوان پرجمعیت‌ترین راسته از پستانداران، به دلیل پراکنش گسترده در بسیاری از زیستگاه‌ها و تماس مستقیم با خاک و آب آلوده به عنوان شاخص زیستی مناسبی برای پایش آلودگی محیطی استفاده می‌شوند. حوضه سیستان به دلیل پدیده بادهای ۱۲۰ روزه و خشک‌شدگی تالاب‌های هامون، یکی از کانون‌های اصلی گردوغبار در جهان است که ذرات معلق آن حامل عناصر سمی نظیر جیوه و آرسنیک هستند. این مطالعه با هدف ارزیابی اثر گردوغبار بر انباشت زیستی جیوه و آرسنیک در موی دو گونه جونده، جربیل هندی (Tatera indica) و جرد ایرانی (Meriones persicus)، به عنوان شاخص‌های زیستی آلودگی محیطی در منطقه سیستان انجام شد.

روش بررسی: نمونه‌برداری در خرداد و تیر ۱۴۰۴ از سه ایستگاه با کاربری‌های مختلف زیستگاه طبیعی، کشاورزی و مسکونی انجام گرفت. در مجموع ۲۷ فرد از دو گونه صید و نمونه‌های موی آن‌ها پس از شستشوی سه‌مرحله‌ای به روش ICP-OES آنالیز شدند. تحلیل داده‌ها با استفاده از آزمون‌های آنالیز واریانس یک‌طرفه و تی مستقل در نرم‌افزار SPSS انجام شد.

یافته‌ها: نتایج نشان داد میانگین غلظت جیوه در موی جرد ایرانی (76/1 میکروگرم بر گرم) به‌طور معناداری بیشتر از جربیل هندی (96/0 میکروگرم بر گرم) بود (0.05>p). با این حال، تفاوت معناداری در غلظت آرسنیک بین دو گونه مشاهده نشد. بیشترین غلظت هر دو عنصر در ایستگاه نزدیک به کانون‌های گردوغبار واقع در زیستگاه طبیعی اندازه‌گیری شد که تفاوت معناداری با ایستگاه‌های دیگر داشت (0.05>p). همچنین، جنسیت تأثیر معناداری بر میزان انباشت عناصر در هیچ‌یک از گونه‌ها نداشت.

بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌ها حاکی از آن است که جرد ایرانی به دلیل رژیم غذایی همه‌چیزخوار و تماس بیشتر با خاک، پتانسیل بالاتری برای تجمع جیوه نشان می‌دهد. سطوح بالای آرسنیک در مناطق نزدیک به کانون‌های گردوغبار نشان‌دهنده نقش کلیدی ریزگردها و فعالیت‌های کشاورزی در انتقال این عنصر به زنجیره غذایی است. با توجه به اینکه غلظت‌های مشاهده شده در برخی ایستگاه‌ها با مناطق معدنی کشور برابری می‌کند، پایش مستمر حیات‌وحش منطقه به منظور جلوگیری از انتقال آلودگی به سطوح بالاتر زنجیره غذایی ضروری است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigation of the Effect of Dust on the Bioaccumulation of Mercury and Arsenic in Indian Gerbil (Tatera indica) and Persian Jird (Meriones persicus) in Sistan

نویسندگان English

Fatemeh Molashahi 1
Saeed Mohammadi 2
Mohsen Shahriari Moghadam 1
Atefeh Chamani 3
Somayeh Bagheri 4
1 Department of Environmental Sciences, University of Zabol
2 Department of Environmental Sciences, Faculty of Natural Resources, University of Zabol, Iran
3 Associate Professor in Environmental Science Islamic Azad University, Isfahan Branch
4 Department of Biostatistics, Zabol University of Medical Sciences
چکیده English

Background and Objective: The Sistan Basin is one of the world's primary dust sources due to the "120-day winds" and the desiccation of the Hamoun Wetlands. Atmospheric dust in this region carries toxic elements such as mercury (Hg) and arsenic (As). This study aimed to evaluate the impact of dust on the bioaccumulation of Hg and As in the hair of two native rodent species, the Indian Gerbil (Tatera indica) and the Persian Jird (Meriones persicus), as bioindicators of environmental pollution in the Sistan region.

Materials and Methods: Sampling was conducted in June and July 2025 across three sites with different land uses (agricultural, residential, and natural). A total of 27 individuals were captured. Hair samples underwent a three-step washing protocol to distinguish internal from external contamination and were analyzed using ICP-OES. Data analysis was performed using one-way ANOVA and independent t-tests in SPSS software.

Results: The results showed that the mean Hg concentration in the hair of M. persicus (1.76 µg/g) was significantly higher than in T. indica (0.96 µg/g) (p < 0.05). However, no significant difference in As concentration was observed between the two species. The highest concentrations of both elements were recorded at the site nearest to dust sources and agricultural lands (S1) (As: 4.18 µg/g and Hg: 2.5 µg/g), showing significant differences compared to other sites (p < 0.05). Furthermore, gender had no significant effect on the accumulation levels in either species.

Conclusion: The findings suggest that M. persicus, due to its omnivorous diet and higher soil contact, exhibits a greater potential for Hg accumulation. High As levels in areas near dust sources highlight the key role of dust storms and agricultural activities in transferring this element into the food chain. Since the observed concentrations in some sites are comparable to those in mining areas of Iran, continuous monitoring of regional wildlife is essential to prevent the transfer of pollutants to higher trophic levels.

کلیدواژه‌ها English

Bioaccumulation
Biomonitoring
Dust
Heavy metals
Wildlife

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 12 شهریور 1405