مشخصه‌های بذر درختان کهنسال راش هیرکانی، پلت و توسکا ییلاقی در جنگل‌های کهن‌رست هیرکانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری جنگل‌شناسی و اکولوژی جنگل، گروه جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران
2 استادیار گروه علوم و مهندسی جنگل، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران
3 دانشیار، گروه جنگلداری و اقتصاد جنگل دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
4 پژوهشگر پسادکترا، دانشکده جنگلداری، دانشگاه آریزونا شمالی، فلگ‌استف، آریزونا، آمریکا
10.22059/jne.2026.412285.2902
چکیده
درختان کهنسال نقش مهمی در حفظ ذخایر ژنتیکی، پایداری بوم‌سازگان و تداوم زادآوری طبیعی جنگل‌های هیرکانی دارند؛ با این حال، اطلاعات اندکی درباره کیفیت بذر این درختان و تفاوت آن با درختان بالغ غیرکهنسال وجود دارد. این پژوهش با هدف بررسی و مقایسه برخی ویژگی‌های کمّی و کیفی بذر شامل درصد رطوبت، وزن هزار دانه، قطر بذر و قوه نامیه در درختان کهنسال و شاهد سه گونه راش هیرکانی (Fagus caspica Denk & G.W.Grimm)، پلت (Acer velutinum Boiss.) و توسکای ییلاقی (Alnus subcordata C.A. Mey) در بخش نم‌خانه جنگل خیرود انجام شد. برای هر گونه، پنج پایه کهنسال با حداقل قطر برابر سینه 5/1 متر شناسایی و نزدیک‌ترین درختان بالغ و سالم همان گونه با قطر برابر سینه 50 تا 70 سانتی‌متر به‌عنوان شاهد انتخاب شدند. نتایج نشان داد درصد رطوبت بذر بین درختان کهنسال و شاهد در هیچ‌یک از گونه‌ها اختلاف معنی‌داری نداشت. وزن هزار دانه و قطر بذر در درختان کهنسال راش هیرکانی و پلت نسبت به شاهد کاهش معنی‌داری نشان داد، اما در توسکای ییلاقی تفاوت معنی‌داری مشاهده نشد. در مقابل، درصد جوانه‌زنی بذر درختان کهنسال توسکای ییلاقی کمتر از شاهد بود، در حالی که در راش هیرکانی و پلت اختلاف معنی‌داری مشاهده نشد. این یافته‌ها نشان می‌دهد اثر کهنسالی بر ویژگی‌های بذر، گونه‌محور و وابسته به نوع شاخص مورد بررسی است و نمی‌توان آن را به‌صورت کاهش عمومی کیفیت بذر در همه درختان کهنسال تفسیر کرد.بحث یافته‌ها نشان داد که تأثیر کهنسالی بر ویژگی‌های بذر ناهم‌جهت و گونه‌محور است: در راش شرقی و پلت، وزن و ابعاد بذر به‌طور معنی‌داری کاهش یافت، درحالی‌که در توسکا ییلاقی تفاوتی مشاهده نشد. همچنین، درصد جوانه‌زنی بذر درختان کهنسال توسکا کمتر از درختان شاهد بود. این الگوها نشان می‌دهند که افزایش سن الزاماً با برتری در تجدید حیات همراه نیست و می‌تواند بازتابی از فرسایش تدریجی سامانه‌ی فیزیولوژیکی در مراحل کهنسالی باشد. یافته‌های این پژوهش، شکاف عمیق میان دانش نظری و مدیریت عملی جنگل در ایران را آشکار می‌سازند. مدیریت علمی جنگل نمی‌تواند صرفاً بر سلامت ظاهری درختان به‌عنوان شاخص اصلی درختان بذرده مادری تکیه کند، بلکه باید بر پایه‌ی شناخت دقیق روابط میان سن، سلامت فیزیولوژیکی و توان بذرآوری درختان استوار شود. راهبرد مؤثر، عبور از انتخاب‌های ظاهربینانه به انتخاب مبتنی بر شواهد است: تعریف آستانه‌های سن-قطر برای بذرگیری از هر گونه و پایش‌های چندساله. در غیر این‌صورت، مدیریت جنگل علمی نامیده می‌شود، اما علمی عمل نمی‌کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Seed traits of old Hyrcanian beech, velvet maple, and Caucasian alder trees in old-growth Hyrcanian forests

نویسندگان English

Mojtaba Azaryan 1
Hamed Aghajani 2
Vahid Etemad 3
Anooshirvan Shirvany 3
Seyed Mohammad Moein Sadeghi 4
1 Ph.D. of Silviculture and Forest Ecology, Department of Forestry, Faculty of Natural Resources, Lorestan University, Khorramabad, Iran.
2 Assistant professor, Department of Forest Sciences and Engineering, Sari Agricultural Sciences and Natural Resources University, Sari, Iran
3 Associate Prof., Department of Forestry and Forest Economics, Faculty of Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran
4 Potsdoctoral Researcher., School of Forestry, Northern Arizona University, Flagstaff, Arizona, USA.
چکیده English

Old trees play an important role in conserving genetic resources, maintaining ecosystem stability, and sustaining natural regeneration in Hyrcanian forests. However, limited information is available on the seed quality of these trees and its differences from that of mature non-old trees. This study aimed to examine and compare selected quantitative and qualitative seed traits, including moisture percentage, thousand-seed weight, seed diameter, and germination capacity, in old and control trees of three species: Hyrcanian beech (Fagus caspica Denk & G.W.Grimm), velvet maple (Acer velutinum Boiss.), and Caucasian alder (Alnus subcordata C.A. Mey.) in the Namkhaneh District of the Kheyrud Forest. For each species, five old trees with a minimum diameter at breast height of 1.5 m were identified, and the nearest healthy mature trees of the same species with a diameter at breast height of 50–70 cm were selected as controls. The results showed that seed moisture percentage did not differ significantly between old and control trees in any of the studied species. Thousand-seed weight and seed diameter were significantly lower in old trees of Hyrcanian beech and velvet maple than in their controls, whereas no significant difference was observed in Caucasian alder. In contrast, seed germination percentage was lower in old Caucasian alder trees than in control trees, while no significant difference was observed in Hyrcanian beech and velvet maple. These findings indicate that the effect of oldness on seed traits is species-specific and depends on the trait being evaluated; therefore, it cannot be interpreted as a general decline in seed quality in all old trees.

کلیدواژه‌ها English

Ecosystem sustainability
Forest restoration
Germination
Seed
Old trees

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 19 تیر 1405