نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• عاطفه رضایی ¹
• مهدی حیدری ²
• رضا امیدی پور ¹
• ناهید جعفریان ³
• نرگس پردل ¹

¹ دانشگاه ایلام

² استادیار دانشکده کشاورزی دانشگاه ایلام

³ مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان ایلام

چکیده

تخریب مناطق جنگلی از مهم‌ترین چالش‌های محیط‌زیستی است که موجب قطعه‌قطعه شدن بوم‌سازگان‌های جنگلی شده و ساختار، کارکرد، فرایندهای طبیعی آنها را مختل می‌کند. در زاگرس، به‌ویژه به دلیل فشارهای ناشی از چرای مفرط دام، تغییرکاربری عرصه‌های جنگلی، توسعه زیرساخت‌ها و بهره‌برداری‌های بی‌رویه از منابع جنگلی موجب قطعه قطعه شدن جنگل شده است. شناخت اثرات این تغییرات بر پوشش گیاهی می‌تواند مبنایی علمی برای مدیریت و احیای این جنگل‌ها فراهم آورد. بنابراین هدف از این پژوهش، بررسی تأثیر قطعه‌قطعه شدن عرصه‌های جنگلی در اثر تغییر کاربری به زراعت دیم بر ترکیب فلوریستیکی، اشکال زیستی و پراکنش جغرافیایی گونه‌های گیاهی در جنگل‌های زاگرس است. در این مطالعه دو گروه لکه‌های حاصل از قطعه قطعه شدن جنگل شامل لکه‌های کوچک و بزرگ با وسعت تقریبی 1-3 هکتار و 8-12 هکتار مدنظر قرار گرفت. برای هر کدام از لکه‌های کوچک و بزرگ، سه لکه (سه تکرار) به صورت تصادفی تعیین شد. در هر لکه، چهار مرکز نمونه‌برداری به صورت تصادفی در ناحیه مرکزی و نیز چهار مرکز نمونه‌برداری در لبه تعیین شد. این نمونه‌برداری در 3 لکه زراعی (کشت گندم دیم) و جنگل پیوسته (حدود 150 هکتار به عنوان شاهد) نیز انجام شد. در هر مرکز نمونه‌برداری یک قطعه نمونه اصلی 400 متر مربعی (20×20 متر) برای ثبت گونه‌های درختی و درختچه‌ای مشخص شد. بررسی و ثبت گونه‌های علفی زیراشکوب نیز در دو قطعه نمونه یک متر مربعی با توزیع تصادفی در درون قطعه اصلی انجام شد. پس از شناسایی گونه‌های گیاهی با استفاده از منابع معتبر، شکل زیستی، توزیع جغرافیای و تحلیل فلوریستیکی آنها آنجام شد. نتایج نشان داد که در مجموع ۶۱ گونه گیاهی متعلق به ۲۰ تیره گیاهی در منطقه وجود دارد. بیشترین غنا در جنگل شاهد (۴۳ گونه) و کمترین در مزرعه (۱۹ گونه) ثبت گردید. در سایر موقعیت‌ها شامل مرکز لکه‌های بزرگ (۳۲ گونه)، حاشیه لکه‌های بزرگ و مرکز لکه‌های کوچک (هرکدام ۳۰ گونه) و حاشیه لکه‌های کوچک (۲۸ گونه) ثبت شد. خانواده Asteraceae در اغلب موقعیت‌ها بیشترین تعداد گونه را داشت و خانواده Fabaceae در جنگل شاهد و مرکز لکه‌های بزرگ با ۸ گونه غالب بود. از نظر شکل زیستی، تروفیت‌ها در همه موقعیت‌ها غالب بودند. بیشترین تنوع اشکال زیستی در جنگل شاهد و کمترین در مزرعه مشاهده شد. از نظر کوروتیپ، عناصر ایران–توران–مدیترانه و ایران–تورانی در همه موقعیت‌ها غالب بودند. بررسی ترکیب فلوریستیکی جنگل شاهد با مرکز و حاشیه لکه های بزرگ و کوچک نشان داد که در هر دو اندازه لکه، بخش مرکزی نسبت به حاشیه، شباهت بیشتری به جنگل شاهد (مرکزی لکه بزرگ-شااهد 19 و مرکزی لکه کوچک-شاهد: 4 گونه مشترک) دارد. نتایج پژوهش نشان داد که قطعه‌قطعه شدن و تغییر کاربری اراضی سبب کاهش غنای گونه‌ای، افزایش سهم گونه‌های فرصت‌طلب و در نتیجه کاهش پایداری اکولوژیکی در جنگل‌های زاگرس می‌شود. ازاین‌رو، حفاظت و احیای جنگل، حفظ لکه‌های بزرگ جنگلی، ممانعت از توسعه لکه‌های کوچک و برنامه‌ریزی بلندمدت برای بازسازی زیستگاه‌های تخریب شده می‌تواند نقش اساسی در حفظ تنوع زیستی، پایداری و باززایی اکولوژیکی جنگل‌های زاگرس ایفا کند.

کلیدواژه‌ها

• تغییر کاربری اراضی
• جنگل‌های بلوط
• پوشش گیاهی
• اندازه لکه‌ها
• اثرات حاشیه‌ای

عنوان مقاله [English]

Impact of forest fragmentation on flora, life forms, and chorology of plant species (case study: Zagros forests, Chardavol county, Ilam province)

نویسندگان [English]

• atefeh rezaei ¹
• Reza omidipour ¹
• Nahid Jafareiyan ³
• narges pordel ¹

¹ Ilam University

²

³ Ilam Agricultural and Natural Resources Research and Education Center

چکیده [English]

Forest degradation is one of the major environmental challenges leading to fragmentation of forest ecosystems and disruption of their structure, functioning, and natural processes. In the Zagros region, forest fragmentation has been intensified particularly by overgrazing, land-use conversion of forest lands, infrastructure development, and unsustainable exploitation of forest resources. Understanding the impacts of these changes on vegetation can provide a scientific basis for forest management and restoration. Therefore, this study aimed to assess the effects of forest fragmentation caused by conversion to rainfed agriculture on floristic composition, life-form spectra, and chorological distribution of plant species in the Zagros forests.



Two categories of forest patches resulting from fragmentation were considered: small (1–3 ha) and large (8–12 ha) patches. Three patches were randomly selected for each size class. Within each patch, four sampling points were randomly established in the core area and four at the edge. Similar sampling was conducted in three agricultural fields (rainfed wheat cultivation) and in a contiguous forest stand (~150 ha) as a reference site. At each sampling point, one main plot of 400 m² (20 × 20 m) was established to record tree and shrub species. Herbaceous understory species were surveyed in two 1 m² subplots randomly located within the main plot. Following species identification using standard floristic references, life-form classification, chorotype determination, and floristic analyses were performed.



In total, 61 plant species belonging to 20 families were recorded. Species richness was highest in the reference forest (43 species) and lowest in the agricultural fields (19 species). Richness in large patch cores was 32 species, while large patch edges and small patch cores each contained 30 species, and small patch edges harbored 28 species. Asteraceae had the highest species representation across most habitats, whereas Fabaceae was dominant in the reference forest and large patch cores (8 species). Therophytes were the prevailing life form in all habitats. Life-form diversity was highest in the reference forest and lowest in the agricultural fields. Irano-Turanian and Irano-Turanian–Mediterranean elements were the dominant chorotypes. Comparison of floristic composition between the reference forest and patch interiors and edges indicated that, in both patch sizes, core areas exhibited greater similarity to the reference forest than edges (19 shared species in large patch cores and 4 in small patch cores).



Overall, fragmentation and land-use conversion reduced species richness, increased the proportion of opportunistic species, and consequently weakened the ecological stability of the Zagros forests. Conservation and restoration of forest ecosystems, preservation of large forest patches, prevention of further subdivision into small patches, and long-term habitat rehabilitation planning are essential for maintaining biodiversity, ecological stability, and resilience in the Zagros region.

کلیدواژه‌ها [English]

• Land-use change
• Oak forests
• Vegetation
• Patch size, eddege effects