نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• علی بابایی احمدآباد ¹
• مقداد جورغلامی ²

¹ گروه جنگلداری و اقتصاد جنگل، دانشکدۀ منابع طبیعی، دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران

² استاد گروه جنگلداری و اقتصاد جنگل، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران

چکیده

عملیات چوبکشی مکانیزه از مهم‌ترین عوامل آشفتگی در جنگل‌های هیرکانی است که تغییرات فیزیکی و بیولوژیکی قابل توجهی در کف جنگل ایجاد می‌کند. این پژوهش به بررسی تأثیر عملیات چوبکشی بر پوشش گیاهی علفی کف جنگل در بازه زمانی میان‌مدت (7 تا 20 سال) می‌پردازد. این پژوهش در سال 1404 در جنگل آموزشی-پژوهشی خیرود (در دو سری نمخانه و گرازبن) انجام شد. چهار پارسل با سنین مختلف بهره‌برداری (۷، ۱۰، ۱۵ و ۲۰ سال) انتخاب و در هر پارسل، پلات‌های نمونه‌برداری در مسیرهای چوبکشی با شدت‌های مختلف ترافیک (کم، متوسط، زیاد و دپو) و مناطق شاهد مستقر گردید. ویژگی‌های فیزیکی خاک (جرم مخصوص ظاهری، مقاومت به نفوذ و درصد تخلخل خاک)، عمق و کیفیت لاشبرگ، شدت نور و پوشش گیاهی علفی مورد اندازه‌گیری قرار گرفت. شاخص‌های تنوع زیستی سیمپسون، شانون-وینر، یکنواختی (اکویتابیلیتی) و مارگاف نیز محاسبه شد. نتایج بدست آمده نشان داد کوبیدگی خاک ناشی از تردد ماشین‌های چوبکشی به طور معنی‌داری باعث افزایش وزن مخصوص ظاهری خاک (تا ۶۲٪) و مقاومت به نفوذ (تا ۳ برابر) و کاهش تخلخل خاک (تا ۴۹٪)، عمق و کیفیت لاشبرگ می‌شود. تغییرات فیزیکی خاک و لاشبرگ همراه با افزایش ۵-۴ برابری نور دریافتی، منجر به تغییر ترکیب گونه‌ای و ساختار جامعه علفی شد. تراکم گیاهان علفی در مسیرهای چوبکشی به طور میانگین نزدیک به 2 برابر مناطق شاهد بود، اما این افزایش ناشی از سلطه گونه‌های پیشرو و نورپسند (مانند ملف، فرفیون و بنفشه سقید) است. بررسی نتایج شاخص‌های تنوع زیستی نشان داد، پوشش گیاهی به شدت تحت تأثیر عملیات چوبکشی (مدت زمان و شدت ترافیک) است و تغییرات نور، لاشبرگ و کوبیدگی خاک از عوامل کلیدی در تغییر پوشش گیاهی علفی کف جنگل می‌باشند. بازیابی طبیعی پوشش گیاهی در شدت‌های بالای آشفتگی، بسیار کند و نیازمند مداخلات مدیریتی فعال می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

• جنگل‌های هیرکانی
• عملیات چوبکشی
• آشفتگی خاک
• پوشش گیاهی علفی
• تنوع زیستی

عنوان مقاله [English]

The effects of soil disturbance caused by timber skidding operations on the herbaceous vegetation of Hyrcanian forests (case study: Kheyrud educational and research forest)

نویسندگان [English]

• Ali Babaei Ahmadabad ¹
• Meghdad Jourgholami ²

¹ Department of Forestry and Forest Economics, Faculty of Natural Resources, University College of Agriculture and Natural Resources, University of Tehran, Karaj, Iran

² Professor, Department of Forestry and Forest Economy, Natural Resources Faculty, University of Tehran

چکیده [English]

Mechanized logging operations are one of the most important disturbance factors in Hyrcanian forests, causing significant physical and biological changes. This study investigates the effect of logging operations on the herbaceous vegetation of the forest floor in the medium term (7 to 20 years since harvest). This study was conducted in the Kheyrud educational-research forest (in two districts; Namkhaneh and Gorazbon) in 2025. Four parcels with different exploitation ages (7, 10, 15 and 20 years since harvest) were selected and in each parcel, sampling plots were established in skid trails with different traffic intensities (low, medium, high and depot) and control (undisturbed) areas. Soil physical properties (bulk density, penetration resistanceand total porosity), litter depth and quality, light intensity and herbaceous vegetation were measured. Simpson, Shannon–Wiener, Evenness (Equitability), and Margalef biodiversity Indices were also calculated. The results showed that soil compaction caused by logging machine traffic significantly increased soil bulk density (up to 62%) and penetration resistance (up to 3 times) and decreased soil total porosity (up to 49%), litter depth and quality. Physical changes in soil and litter, along with a 4-5-fold increase in light received, led to changes in species composition and herbaceous community structure. The herbaceous plants density in skid trails were 3.5 times more than that of control areas, but this increase was due to the dominance of pioneer and light-loving species (such as wavyleaf basketgrass and wood spurge). The results of the biodiversity indices showed that vegetation cover is strongly affected by logging operations (years since harvest and traffic intensity) and that changes in light, litter and soil compaction are key factors in changing the herbaceous vegetation cover of the forest floor. Natural recovery of vegetation at high disturbance intensities is very slow and requires active management interventions.

کلیدواژه‌ها [English]

• Hyrcanian forests
• logging operations
• soil disturbance
• herbaceous vegetation
• biodiversity