نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• مریم حاجیلو ¹
• سید محمدرضا میرعلایی ²
• محمود تیموری ²

¹ دانشجوی دکتری، گروه مهندسی معماری، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران.

² استادیار گروه معماری، گروه مهندسی معماری، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران.

چکیده

با گسترش مجتمع‌های مسکونی متراکم در شهرهای میانی ایران، ضعف در کیفیت تعامل فضاهای مسکونی با محیط‌زیست طبیعی به یکی از مسائل مهم در طراحی معماری و شهری تبدیل شده است. یکی از چالش‌های اساسی در این زمینه، نحوة سازماندهی فضاهای واسط میان درون و بیرون و تأثیر آن‌ها بر میزان بهره‌گیری از نور طبیعی، فضاهای باز و کیفیت‌های محیطی است. در این میان، «فضای مفصل» به‌عنوان واسطی میان فضاهای داخلی و خارجی، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری الگوهای حرکتی، ادراک فضایی، تعاملات اجتماعی و ارتباط با محیط‌زیست طبیعی ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش فضای مفصل در طراحی مجتمع‌های مسکونی با رویکرد معماری ایرانی و تأکید بر تعامل با محیط‌زیست طبیعی انجام شده است. روش تحقیق از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی–تحلیلی بوده و با بهره‌گیری از نظریة چیدمان فضا انجام شده است. مجتمع مسکونی آذرآب در شهر اراک به‌عنوان نمونة موردی انتخاب گردید. تحلیل‌ها با استفاده از نرم‌افزار DepthmapX و در دو مقیاس سایت‌پلان و پلان‌پیلوت انجام شد. شاخص‌های همپیوندی بصری، اتصال فضایی، ایزوویست و تحلیل مبتنی بر عامل (Gate Count) برای بررسی پیکربندی فضایی، الگوهای حرکتی و کیفیت میدان دید مورد استفاده قرار گرفتند.

نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مفصل‌های فضایی با بیشترین میزان همپیوندی و اتصال، بیشترین تماس بصری و عملکردی را با فضاهای باز، نور طبیعی و عناصر محیط‌زیست طبیعی برقرار می‌کنند. در مقابل، فضاهای با همپیوندی پایین‌تر، از محرمیت بیشتر و ارتباط محدودتری با محیط بیرونی برخوردارند. تحلیل ایزوویست نیز بیانگر آن است که کنترل میدان دید در فضاهای مفصلی، تعادلی میان خوانایی فضایی و حفظ حریم خصوصی ایجاد کرده است. در مجموع، یافته‌ها حاکی از آن است که سازماندهی مفصل‌محور در مجتمع مسکونی آذرآب، با تکیه بر منطق فضایی معماری ایرانی، توانسته است تعادلی مؤثر میان تعامل اجتماعی، رفتار حرکتی و کیفیت‌های محیط‌زیست طبیعی برقرار سازد..

کلیدواژه‌ها

• چیدمان فضا
• پیکربندی فضایی
• تعامل فضایی فضاهای
• مجتمع‌های مسکونی
• شهرک اراک

عنوان مقاله [English]

Analyzing the role of detailed space as a medium for interaction with the natural environment in the design of residential complexes with an Iranian architectural approach (Case study: Azarab Complex, Arak)

نویسندگان [English]

• Maryam Hagilou ¹
• Seyed Mohammadreza Miralaie ²
• Mahmoud Teymouri ²

¹ PhD student, Department of Architectural Engineering, Ar.C. , Islamic Azad University, Arak, Iran. maryam.hajilou@iau.ac.ir

² Assistant Professor, Department of Architectural Engineering, Ar.C. , Islamic Azad University, Arak, Iran (Corresponding auther): smr.miralaie@iau.ac.ir

چکیده [English]

With the expansion of dense residential complexes in Iran’s intermediate cities, attention to the quality of interaction between residential spaces and the natural environment has become one of the fundamental challenges of urban design and architecture. In this context, the joint space, as an interface between interior and exterior realms, plays a significant role in organizing movement, spatial perception, social interaction, and the utilization of natural elements. The present study aims to analyze the role of joint space in the design of residential complexes from an Iranian architectural perspective, with an emphasis on interaction with the natural environment. The research adopts an applied approach and follows a descriptive–analytical methodology based on space syntax theory. The Azarab Residential Complex in the city of Arak was selected as the case study. Spatial analyses were conducted using DepthmapX software at two scales: the site plan and the pilotis plan. Indicators including visual integration, spatial connectivity, isovist analysis, and agent-based analysis (Gate Count) were employed to examine spatial configuration, movement patterns, and visual field quality. The findings indicate that spatial joints with higher levels of integration and connectivity simultaneously establish stronger visual and functional connections with open spaces, natural light, and elements of the natural environment. In contrast, spaces with lower integration values exhibit higher degrees of privacy and more limited interaction with the exterior environment. Isovist analysis further reveals that visual field control within joint spaces creates a balance between spatial legibility and privacy preservation. Overall, the results demonstrate that the joint-oriented spatial organization of the Azarab Residential Complex, grounded in the spatial logic of Iranian architecture, has successfully achieved an effective balance between social interaction, movement behavior, and environmental quality. This approach offers a transferable model for the design of sustainable residential complexes in Iran’s intermediate cities.

کلیدواژه‌ها [English]

• Space Syntax
• Spatial Configuration
• Spatial Interaction
• Residential Complexes
• Arak City