نشریه محیط زیست طبیعی

ارزیابی میزان پراکنده‌رویی شهری براساس معیارهای تراکمی رشد هوشمند با به‌کارگیری روش (BWM): مطالعة شهر خوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

10.22059/jne.2026.408832.2873

چکیده

پراکنده‌رویی شهری از چالش‌های مهم شهرهای میانی ایران است که بر کارایی فضایی، الگوی دسترسی و پایداری محیطی اثر می‌گذارد. شهر خوی به‌عنوان یکی از شهرهای مهم استان آذربایجان غربی در سال‌های اخیر با گسترش افقی، افزایش مصرف زمین و کاهش انسجام فضایی مواجه شده است. هدف این پژوهش، سنجش میزان پراکنده‌رویی شهری خوی بر پایة شاخص‌های تراکمی رشد هوشمند و شناسایی عوامل مؤثر بر آن است. این پژوهش کاربردی و از نوع توصیفی–تحلیلی بوده و با رویکرد ترکیبی کیفی–کمی انجام شده است. در گام نخست، با تحلیل فضایی–مکانی و بررسی نقشه‌های کاربری اراضی در دوره‌های زمانی مختلف، الگوی پراکنده‌رویی شهری خوی شناسایی و تأیید شد. سپس ده مؤلفه در قالب پنج بعد تحلیلی تعیین و با نظر ۱۸ نفر از خبرگان برنامه‌ریزی شهری، محیط‌زیست و حمل‌ونقل، به روش تصمیم‌گیری چندمعیاره بهترین–بدترین (BWM) وزن‌دهی شدند. یافته‌ها نشان داد مؤلفه دسترسی به خدمات با وزن ۰٫۱۸، تراکم جمعیت با وزن ۰٫۱۵ و تنوع کاربری با وزن ۰٫۱۳ بیشترین نقش را در تبیین پراکنده‌رویی شهری دارند. در ادامه، شاخص‌ها در سطح شهر نرمال‌سازی و با وزن‌های به‌دست‌آمده ترکیب شدند. مقدار شاخص نهایی پراکنده‌رویی شهری ۰٫۵۷۱ به‌دست آمد که نشان‌دهندة وضعیت متوسط رو به بالای پراکنده‌رویی در شهر خوی است. نتایج بیانگر آن است که ساختار فضایی خوی بیش از عوامل محیطی، تحت تأثیر تراکم، توزیع کاربری‌ها و الگوی دسترسی قرار دارد. بنابراین هدایت توسعه به‌سوی رشد درون‌زا، تقویت انسجام فضایی و بازآفرینی هدفمند بافت‌های ناکارآمد می‌تواند در کاهش پراکنده‌رویی شهری مؤثر باشد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Evaluating the degree of urban sprawl based on smart growth density criteria using the (BWM) method: A study of the city of Khoy

نویسندگان [English]

  • Farideh Vahedi
  • Hassan Sattari Sarbangholi
  • Akbar Abdollahzadeh Taraf

PhD student in Urban Planning, Ta. C. Islamic Azad University, Tabriz, Iran., Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.

چکیده [English]

Urban sprawl is one of the major challenges facing medium-sized cities in Iran, with direct implications for spatial efficiency, accessibility patterns, and environmental sustainability. Khoy, as one of the most populous cities in West Azerbaijan Province, has experienced horizontal expansion, increasing land consumption, and declining spatial cohesion in recent years. The aim of this study is to assess the level of urban sprawl in Khoy based on smart growth density criteria and to identify the relative contribution of influencing factors. This research is applied in purpose and descriptive–analytical in nature, adopting a mixed qualitative–quantitative approach. In the first stage, spatial–temporal analysis of land-use maps across multiple time periods was conducted to verify the existence and spatial pattern of urban sprawl in Khoy. In the next stage, ten key components within five analytical dimensions were identified and weighted using the Best–Worst Method (BWM) based on the judgments of 18 experts in urban planning, environmental studies, and transportation. The weighting results indicate that access to services (weight= 0.18), population density (weight= 0.15), and land-use diversity (weight= 0.13) are the most influential factors explaining urban sprawl in Khoy. Subsequently, the actual values of the indicators at the city scale were normalized and integrated with the derived weights. The final urban sprawl index was calculated as 0.571, indicating that Khoy is positioned at a moderate to relatively high level of urban sprawl. The findings reveal that Khoy’s spatial structure is influenced more by density patterns, land-use distribution, and accessibility than by environmental consequences alone. Accordingly, promoting infill development, enhancing spatial cohesion, and targeted regeneration of inefficient urban fabrics can play a significant role in mitigating urban sprawl in the city of Khoy.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Khoy city
  • Smart growth
  • Urban sprawl
  • Urban density
Ansari, M., Vali Shariatpanahi, M., Malekhosseini, A., Moradi, M., 2021. Modeling Factors Affecting the Implement ability of Smart Growth Principles in Malayer. The Journal of Spatial Planning and Geomatics 25(2), 1-34. (In Persian)
Artmann, M., Inostroza, L., Fan, P., 2019. Urban sprawl, compact urban development and green cities: How much do we know, how much do we agree? Ecological Indicators 96, 3-9.
Artmann, M., Kohler, M., Meinel, G., Gan, J., Ioja, I.C., 2017. How smart growth and green infrastructure can mutually support each other A conceptual framework for compact and green cities. Ecological Indicators 96, 10-22.
Batty, M., Besussi, E., Chin, N., 2003. Traffic, urban growth and suburban sprawl. Environment and Planning B: Planning and Design 30(6), 881-898.
Chen, D., Lu, X., Hu, W., Zhang, C., Lin, Y., 2021. How urban sprawl influences eco-environmental quality: Empirical research in China by using the Spatial Durbin model. Ecological Indicators 131, 108113.
Coq‑Huelva, D., Asián‑Chaves, R., 2019. Urban sprawl and sustainable urban policies: A review of the cases of Lima, Mexico City and Santiago de Chile. Sustainability 11(20), 5835.
Davari, E, Ajza Shokouhi, M., Khakpour, B., 2024. Evaluating and Measuring the Smart Growth Indicators in Urban Areas using The WASPAS Decision-Making Model (Case Study: Sari City). Geography and Urban Space Development 10(4), 83-103. (In Persian)
Ghasemi, A., Safari, M., & Rezapour, N. 2023. A spatial evaluation of the smart growth indicators: case study of Tehran. Journal of Urbanism: International Research on Placemaking and Urban Sustainability 1-20.
Ghasemphour, A., Arbabi, A., Ebadati, N., Adibi, F., Rostam Pishe, M., 2023. Analysis and explanation sprawl in industrial cities (Case study: Bandar Mahshahr). Journal of Applied Researches in Geographical Sciences (JARGS). 23(69), 479-496.
Hautamäki, R., Puustinen, T., Merikoski, T., Staffans, A., 2024. Greening the compact city: Unarticulated tensions and incremental advances in municipal climate action plans. Cities 145, 105251.
Jamali, A. A., Behnam, A., Almodaresi, S.A., He, S., Jaafari, A., 2024. Exploring factors influencing urban sprawl and land-use changes analysis using systematic points and random forest classification. Environment, Development and Sustainability 26, 13557-13576.
Karim Badr Al-Murshidi, H., Mousavi, M., Manouchehri, A., Jamshidi, A., 2025. Measuring and evaluating urban sprawl using satellite images and Landscape metrics in Iraq Country (Case study: Al-Diwaniyahcity. Journal of Sustainable Urban & Regional Development Studies (JSURDS) 6(3), 199-215. (In Persian)
López‑Aparicio, S., Grythe, H., Drabicki, A., Chwastek, K., Tobola, K., Górska‑Niemas, L., Kierpiec, L., Markelj, M., Strużewska, J., Kud, B., Santos, G.S., 2025. Environmental sustainability of urban expansion: Implications for transport emissions, air pollution, and city growth. Environment International 196, 109310.
Lyu, S., Huang, Y., Sun, T., 2025. Urban sprawl, public transportation efficiency and carbon emissions. Journal of Cleaner Production 489, 144652.
Mansour, S., Ghoneim, E., El-Kersh, A., Said, S., Abdelnaby, S., 2023. Spatiotemporal Monitoring of Urban Sprawl in a Coastal City Using GIS-Based Markov Chain and Artificial Neural Network (ANN). Remote Sensing 15(3), 601.
Mousavi, S.R., Mahmoudi Holasoo, M., Shah Mohammad, M., Heydari, S., 2023. Investigating the Effects of Urban Sprawl on Carbon Distribution Using AHP-TOPSIS and MGWR Models. Human Ecology 2(4), 260-277. (In Persian)
Nasehi, S., Nohegar, A., & Farhadi, R., 2023. Spatiotemporal Analysis of Urban Growth Patterns to Provide Strategies for Sustainable Land Planning (Case Study: Bandar Abbas City). Geography and Environmental Sustainability 13(4), 69-83. (In Persian)
OECD, 2018. Rethinking Urban Sprawl: Moving Towards Sustainable Cities, OECD Publishing, Paris.
Rahman, M.H., Antipova, A., 2024. Structural equation model in exploring urban sprawl and its impact on commuting time in 162 US urbanized areas. Cities 148, 104855.
Seto, K.C., Güneralp, B., Hutyra, L.R., 2012. Global forecasts of urban expansion to 2030 and direct impacts on biodiversity and carbon pools. Proceedings of the National Academy of Sciences 109(40), 16083-16088.
Shahhosseini, G, Rafieian, M, & Dadashpoor, H. 2024. Analyzing the Structures and Mechanisms Affecting the Informal Processes‏ ‏Causing Sprawl in the Tehran Metropolitan Region. Urban Structure and Function Studies 11(39), 157-196. (In Persian).
Soltani, A., Azizi, P., Javadpoor, M., Allan, A., Bagheri, B., 2025. Determining and Quantifying Urban Sprawl Drivers: A Delphi-DANP Approach. Land 14(2), 311.
Zeynali Azim, A., Moosavi, M.S., Sarvar, R., 2024. Evaluation of physical development of Tabriz in terms of compactness by ranking of smart urban growth indicators (Case study of zones 2, 4 and 7). Urban Studies Quarterly 17(65), 1-28. (In Persian)
Zhang, L., Zhang, J., Li, X., Zhou, K., Ye, J., 2023. The Impact of Urban Sprawl on Carbon Emissions from the Perspective of Nighttime Light Remote Sensing: A Case Study in Eastern China. Sustainability 15(15), 11940.
نشریه محیط زیست طبیعی
دوره 79، شماره 1
خرداد 1405
صفحه 127-148