نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• فریده واحدی ¹
• حسن ستاری ساربانقلی ²
• اکبر عبدالله زاده طرف ³

¹ دانشجوی دکترای شهرسازی،واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

² دانشیار گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی ، تبریز، ایران.

³ استادیار گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی ، تبریز، ایران.

چکیده

پراکنده‌رویی شهری یکی از مهم‌ترین چالش‌های شهرهای میانی ایران است که پیامدهای مستقیم بر کارایی فضایی، الگوی دسترسی و پایداری محیطی دارد. شهر خوی به‌عنوان یکی از شهرهای پرجمعیت استان آذربایجان غربی، در سال‌های اخیر با روندی از گسترش افقی و کاهش انسجام فضایی مواجه بوده است. هدف پژوهش حاضر، ارزیابی میزان پراکنده‌رویی شهری شهر خوی براساس معیارهای تراکمی رشد هوشمند و تعیین سهم عوامل مؤثر بر آن است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی–تحلیلی بوده و با رویکرد ترکیبی کیفی–کمی انجام شده است. در این راستا، ده مؤلفة اصلی در قالب پنج بعد تحلیلی شناسایی و با استفاده از قضاوت ۱۸ نفر از خبرگان حوزة برنامه‌ریزی شهری، محیط‌زیست و حمل‌ونقل، به‌وسیلة روش تصمیم‌گیری چندمعیاره بهترین–بدترین وزن‌دهی شدند. نتایج وزن‌دهی نشان داد که مؤلفة دسترسی به خدمات با وزن 18/0، تراکم جمعیت با وزن 15/0 و تنوع کاربری با وزن 13/0 بیشترین اهمیت را در تبیین پراکنده‌رویی شهری دارند. در مرحلة بعد، مقادیر واقعی شاخص‌ها در سطح کل شهر خوی نرمال‌سازی و با وزن‌ها تلفیق شد. مقدار شاخص نهایی پراکنده‌رویی شهری برابر 571/0 به‌دست آمد که بیانگر قرارگیری شهر خوی در وضعیت متوسط رو به بالا از نظر پراکنده‌رویی است. نتایج نشان می‌دهد که الگوی فضایی شهر خوی بیش از آن‌که تحت تأثیر پیامدهای محیطی باشد، متأثر از ساختار تراکم، توزیع کاربری‌ها و الگوی دسترسی است. بر این اساس، هدایت توسعه به‌سمت رشد درون‌زا، ارتقای انسجام فضایی و بازآفرینی بافت‌های ناکارآمد می‌تواند نقش مؤثری در کاهش پراکنده‌رویی شهری در شهر خوی ایفا کند.

کلیدواژه‌ها

• پراکنده‌رویی شهری
• رشد هوشمند
• تراکم شهری
• شهر خوی

عنوان مقاله [English]

Evaluating the degree of urban sprawl based on smart growth density criteria using the (BWM) method: A study of the city of Khoy

نویسندگان [English]

• Farideh Vahedi ¹
• Hassan Sattari Sarbangholi ²
• Akbar Abdollahzadeh Taraf ³

¹ PhD student in Urban Planning, Ta. C. Islamic Azad University, Tabriz, Iran., Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.

² Associate Professor, Department of Urban Planning, Ta. C. Islamic Azad University, Tabriz, Iran.

³ Associate Professor, Department of Urban Planning, Ta. C. Islamic Azad University, Tabriz, Iran.

چکیده [English]

Urban sprawl is one of the major challenges facing medium-sized cities in Iran, generating direct impacts on spatial efficiency, accessibility patterns, and environmental sustainability. Khoy city, as one of the most populous cities in West Azerbaijan Province, has experienced an urban development pattern in recent years characterized by clear signs of horizontal expansion and declining spatial integration. The aim of this study is to assess the level of urban sprawl in Khoy city based on smart growth density criteria and to determine the relative contribution of influencing factors. This research is applied in purpose and descriptive–analytical in nature, employing a mixed qualitative–quantitative approach. Accordingly, ten main criteria within five analytical dimensions were identified and weighted using the Best–Worst multi-criteria decision-making method, based on the judgments of eighteen experts in urban planning, environmental studies, and transportation. The results indicate that service accessibility with a weight of 0.18, population density with a weight of 0.15, and land-use mix with a weight of 0.13 play the most significant roles in explaining urban sprawl. In the next stage, real indicator data at the scale of Khoy city were normalized and integrated with the derived weights. The final urban sprawl index was calculated as 0.571, indicating that Khoy city is positioned at a moderate-to-high level of urban sprawl. The findings demonstrate that the spatial structure of Khoy city is influenced more by density patterns, land-use distribution, and accessibility structure than by environmental consequences alone. Accordingly, directing urban development toward inward-oriented growth, strengthening spatial integration, and regenerating inefficient urban fabrics can play an effective role in reducing urban sprawl in Khoy city.

کلیدواژه‌ها [English]

• Urban sprawl
• Smart growth
• Urban density
• Khoy city