نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• مسلم رستم پور ¹
• محمد مهدی ربیعه ²
• جواد نوعی ³

¹ دانشیار گروه مرتع و آبخیزداری و عضوگروه پژوهشی خشکسالی و تغییر اقلیم، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

² استادیار گروه گیاهپزشکی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

³ دانشیار گروه گیاهپزشکی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

چکیده

این پژوهش با هدف بررسی الگوهای تنوع آلفا و بتای گیاهان و شب‌پره‌های خانواده Noctuidae در امتداد گرادیان ارتفاعی منطقه حفاظت‌شده باقران (خراسان جنوبی) انجام شد. نمونه‌برداری میدانی طی سال‌های ۱۴۰۲–۱۴۰۳ در ۲۷ ایستگاه و در سه طبقه ارتفاعی ۱۵۰۰، ۲۰۰۰ و ۲۵۰۰ متر صورت گرفت؛ به‌گونه‌ای که در هر طبقه ارتفاعی، سه ایستگاه با سه تکرار برای نمونه‌برداری گیاهان و شب‌پره‌ها در نظر گرفته شد. در بخش گیاهی، تعداد گونه‌ها و پایه‌ها در ۹۰ کوادرات مستقر در ترانسکت‌های ۱۵۰ متری به روش تصادفی–سیستماتیک ثبت و شاخص‌های تنوع آلفا و بتا محاسبه شد. شب‌پره‌ها با استفاده از تله‌های نوری بخار جیوه‌ای جمع‌آوری و پس از آماده‌سازی، بر اساس ویژگی‌های ریخت‌شناسی شناسایی شدند. شاخص‌های تنوع آلفا شامل تعداد تاکسون‌ها، شاخص‌های شانون، سیمپسون، یکنواختی، غالبیت، منهینیک و مارگالف محاسبه گردید و تنوع بتا با استفاده از شاخص‌های ویتاکر، کُدی، هاریسون و شاخص‌های عدم تشابه جاکارد و سورنسون ارزیابی شد. نتایج آزمون‌های جایگشتی نشان داد که تعداد تاکسون‌ها در گیاهان (۴۸) و شب‌پره‌ها (۴۲) اختلافی نزدیک به آستانه معنی‌داری دارد (Perm p = 0.0525)، در حالی که تعداد پایه‌ها بین دو گروه تفاوت معنی‌داری نشان داد (گیاهان: ۵۱۲، شب‌پره‌ها: ۱۰۴۶؛ Perm p = 0.0001). شب‌پره‌ها از تنوع گونه‌ای و یکنواختی بالاتری نسبت به گیاهان برخوردار بودند، در مقابل گیاهان غالبیت بیشتری توسط گونه‌های شاخص نشان دادند (Perm p = 0.0001). بیشترین تنوع و غنای گونه‌ای در ارتفاع ۲۰۰۰ متر مشاهده شد و ناهمگونی ترکیب گونه‌ای در گیاهان بیشتر از شب‌پره‌ها بود. شاخص‌های جاکارد و سورنسون نشان دادند که با افزایش اختلاف ارتفاع، میزان عدم تشابه ترکیب گونه‌ای افزایش می‌یابد. همچنین نتایج نمودارهای ون بیانگر آن بود که بیشترین تعداد گونه‌های منحصربه‌فرد در هر دو گروه در ارتفاع ۲۰۰۰ متر و کمترین مقدار آن در ارتفاع ۲۵۰۰ متر مشاهده شد. به‌طور کلی، نتایج حاکی از آن است که گرادیان ارتفاعی نقش مهمی در ساختاردهی جوامع گیاهی و جانوری دارد، اما شدت اثر آن بر جوامع گیاهی بیشتر و آشکارتر است.

کلیدواژه‌ها

• شاخص تنوع
• Noctuidae
• عدم تشابه
• گونه‌های گیاهی
• منطقه حفاظت شده

عنوان مقاله [English]

Alpha and Beta Species Diversity of Plants and Noctuidae Moths along an Elevational Gradient: A Case Study of Bagheran Protected Area, South Khorasan, Iran

نویسندگان [English]

• Moslem Rostampour ¹
• Mohammad Mahdi Rabieh ²
• Javad Noei ³

¹ Associate Professor, Department of Rangeland and Watershed Management and Research Group of Drought and Climate Change, Faculty of Natural Resources and Environment, University of Birjand, Birjand, Iran

² Assistant Professor ,Department of Plant Protection, Faculty of Agriculture, University of Birjand, Birjand,

³ Associate Professor, Department of Plant Protection, Faculty of Agriculture, University of Birjand, Birjand,

چکیده [English]

This study aimed to investigate patterns of alpha and beta diversity of plants and Noctuidae moths along an elevational gradient in the Bagheran Protected Area, South Khorasan Province. Field sampling was conducted during 2023–2024 at 27 stations distributed across three elevation classes (1500, 2000, and 2500 m), with three stations and three sampling replicates for plants and Noctuidae moths at each elevation. For vegetation sampling, species richness and individual abundance were recorded in 90 quadrats established along 150 m transects using a random–systematic design, and alpha and beta diversity indices were calculated. Noctuidae moths were collected using mercury vapor light traps and identified based on morphological characteristics. Alpha diversity indices included taxa richness, Shannon and Simpson diversity indices, evenness, dominance, and the Menhinick and Margalef indices, whereas beta diversity was assessed using the Whittaker, Cody, and Harrison indices, as well as Jaccard and Sørensen dissimilarity measures. Permutation tests indicated that taxa richness differed marginally between plants (48 taxa) and Noctuidae moths (42 taxa) (Perm p = 0.0525), whereas the number of individuals differed significantly (plants: 512; Noctuidae moths: 1046; Perm p = 0.0001). Noctuidae moths exhibited higher species diversity and evenness than plants, whereas plant communities showed greater dominance by indicator species (Perm p = 0.0001). The highest species richness and diversity for both groups occurred at 2000 m elevation, and species compositional heterogeneity was greater in plants than in Noctuidae moths. The Jaccard and Sørensen indices revealed increasing compositional dissimilarity with increasing elevational distance. Venn diagrams further showed that the highest number of unique species for both plants and Noctuidae moths occurred at 2000 m, while the lowest number was observed at 2500 m. Overall, the results indicate that elevation plays a significant role in shaping plant and animal community structure, with a stronger and more pronounced effect on plant communities.

کلیدواژه‌ها [English]

• dissimilarity
• diversity index
• Noctuidae
• plant species
• protected area