نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• طلا یعقوبی ¹
• شبنم اکبری نامدار ²
• نسیم نجف قلیپور کلانتری ²

¹ گروه معماری، واحد ارس جلفا، دانشگاه آزاد اسلامی، جلفا، ایران.

² گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

چکیده

این پژوهش با هدف تبیین الگوی فضایی مکان‌یابی پل‌های تاریخی استان آذربایجان‌شرقی و شناسایی نقش عوامل طبیعی، زمین‌شناختی، انسانی، تاریخی و فرهنگی در شکل‌گیری این سازه‌ها انجام شد. روش تحقیق ترکیبی و مبتنی بر تحلیل‌های مکانی، مدل‌های خودهمبستگی فضایی (Moran’s I و LISA)، رگرسیون وزنی جغرافیایی (GWR) و بررسی اسنادی–تاریخی است. بدین منظور ابتدا موقعیت بیست پل تاریخی استان در محیط GIS استخراج و با متغیرهای محیطی همچون بارندگی، شیب، فاصله از رودخانه، نوع بستر، کاربری اراضی و شبکة ارتباطی تلفیق شد. نتایج آزمون موران جهانی نشان داد که توزیع پل‌ها کاملاً غیرتصادفی بوده و در قالب خوشه‌های «High–High» در جنوب غربی و خوشه‌های «Low–Low» در شمال و شمال‌شرق استان ظاهر شده است. یافته‌های LISA نیز این الگو را تأیید کرد. در ادامه، تحلیل GWR نشان داد که عوامل طبیعی در نواحی شمالی بیشترین اثرگذاری را دارند، در حالی‌که عوامل انسانی مانند فاصله از شهر، روستا و راه‌ها در نواحی مرکزی و جنوبی نقش تعیین‌کننده‌تری ایفا می‌کنند. همچنین مشخص شد که دوره‌های تاریخی صفویه و قاجاریه بیشترین تأثیر را در تنوع مصالح، تعداد دهنه‌ها و فرم سازه‌ای پل‌ها داشته‌اند. ترکیب شواهد تاریخی با تحلیل‌های مکانی نشان داد که مکان‌یابی پل‌ها همواره تابع ساختارهای هیدرولوژیک، نیازهای ارتباطی و الزامات فرهنگی–امنیتی منطقه بوده است. در نهایت، مدل مفهومی پژوهش نشان می‌دهد که همپوشانی عوامل محیطی، انسانی و تاریخی موجب شکل‌گیری الگویی پایدار و هدفمند در توزیع پل‌های تاریخی استان شده است.

کلیدواژه‌ها

• آذربایجان شرقی
• پل‌های تاریخی
• تحلیل فضایی
• عناصر محیطی
• مکان‌یابی

عنوان مقاله [English]

Spatial analysis of environmental factors affecting the location and construction of historical bridges: A case study of East Azerbaijan Province

نویسندگان [English]

• Tala Yaghoobi ¹
• Shabnam Akbari Namdar ²
• Nasim Najafgholipour Kalantari ²

¹ Department of Architecture, Ara. C. Islamic Azad University, Jolfa, Iran.

² Department of Architecture, Ta. C. Islamic Azad University, Tabriz, Iran.

چکیده [English]

Abstract

This study aims to explain the spatial pattern of the location of historical bridges in East Azerbaijan Province and to identify the role of natural, geological, human, historical, and cultural factors in the formation of these structures. The research method is mixed and based on spatial analyses, spatial autocorrelation models (Moran’s I and LISA), geographically weighted regression (GWR), and documentary–historical investigation. To this end, the locations of twenty historical bridges in the province were first extracted in a GIS environment and integrated with environmental variables such as precipitation, slope, and distance from rivers, substrate type, land use, and the transportation network. The results of the global Moran test showed that the distribution of the bridges is completely non-random, appearing as “High–High” clusters in the southwest and “Low–Low” clusters in the north and northeast of the province. The LISA findings confirmed this pattern. Furthermore, the GWR analysis indicated that natural factors have the greatest influence in the northern areas, while human factors such as distance from cities, villages, and roads play a more decisive role in the central and southern regions. It was also found that the Safavid and Qajar historical periods had the most significant impact on the diversity of materials, number of spans, and structural form of the bridges. Combining historical evidence with spatial analyses revealed that the siting of the bridges has always been dependent on the region’s hydrological structures, communication needs, and cultural–security requirements. Ultimately, the conceptual model of the research shows that the overlap of environmental, human, and historical factors has resulted in a stable and purposeful pattern in the distribution of the province’s historical bridges.

کلیدواژه‌ها [English]

• East Azerbaijan
• Environmental factors
• Historical bridges
• Spatial analysis
• Site selection