انتشارات دانشگاه تهران- University of Tehran Press نشریه محیط زیست طبیعی 2008-7764 79 1 2026 06 10 Evaluating the degree of urban sprawl based on smart growth density criteria using the (BWM) method: A study of the city of Khoy ارزیابی میزان پراکنده‌رویی شهری براساس معیارهای تراکمی رشد هوشمند با به‌کارگیری روش (BWM): مطالعة شهر خوی 127 148 105443 10.22059/jne.2026.408832.2873 FA فریده واحدی گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران. حسن ستاری ساربانقلی گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران. 0000-0001-7556-3199 اکبر عبدالله زاده طرف گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران. 0000-0002-1078-2961 Journal Article 2025 11 26 Urban sprawl is one of the major challenges facing medium-sized cities in Iran, with direct implications for spatial efficiency, accessibility patterns, and environmental sustainability. Khoy, as one of the most populous cities in West Azerbaijan Province, has experienced horizontal expansion, increasing land consumption, and declining spatial cohesion in recent years. The aim of this study is to assess the level of urban sprawl in Khoy based on smart growth density criteria and to identify the relative contribution of influencing factors. This research is applied in purpose and descriptive–analytical in nature, adopting a mixed qualitative–quantitative approach. In the first stage, spatial–temporal analysis of land-use maps across multiple time periods was conducted to verify the existence and spatial pattern of urban sprawl in Khoy. In the next stage, ten key components within five analytical dimensions were identified and weighted using the Best–Worst Method (BWM) based on the judgments of 18 experts in urban planning, environmental studies, and transportation. The weighting results indicate that access to services (weight= 0.18), population density (weight= 0.15), and land-use diversity (weight= 0.13) are the most influential factors explaining urban sprawl in Khoy. Subsequently, the actual values of the indicators at the city scale were normalized and integrated with the derived weights. The final urban sprawl index was calculated as 0.571, indicating that Khoy is positioned at a moderate to relatively high level of urban sprawl. The findings reveal that Khoy’s spatial structure is influenced more by density patterns, land-use distribution, and accessibility than by environmental consequences alone. Accordingly, promoting infill development, enhancing spatial cohesion, and targeted regeneration of inefficient urban fabrics can play a significant role in mitigating urban sprawl in the city of Khoy. پراکنده‌رویی شهری از چالش‌های مهم شهرهای میانی ایران است که بر کارایی فضایی، الگوی دسترسی و پایداری محیطی اثر می‌گذارد. شهر خوی به‌عنوان یکی از شهرهای مهم استان آذربایجان غربی در سال‌های اخیر با گسترش افقی، افزایش مصرف زمین و کاهش انسجام فضایی مواجه شده است. هدف این پژوهش، سنجش میزان پراکنده‌رویی شهری خوی بر پایة شاخص‌های تراکمی رشد هوشمند و شناسایی عوامل مؤثر بر آن است. این پژوهش کاربردی و از نوع توصیفی–تحلیلی بوده و با رویکرد ترکیبی کیفی–کمی انجام شده است. در گام نخست، با تحلیل فضایی–مکانی و بررسی نقشه‌های کاربری اراضی در دوره‌های زمانی مختلف، الگوی پراکنده‌رویی شهری خوی شناسایی و تأیید شد. سپس ده مؤلفه در قالب پنج بعد تحلیلی تعیین و با نظر ۱۸ نفر از خبرگان برنامه‌ریزی شهری، محیط‌زیست و حمل‌ونقل، به روش تصمیم‌گیری چندمعیاره بهترین–بدترین (BWM) وزن‌دهی شدند. یافته‌ها نشان داد مؤلفه دسترسی به خدمات با وزن ۰٫۱۸، تراکم جمعیت با وزن ۰٫۱۵ و تنوع کاربری با وزن ۰٫۱۳ بیشترین نقش را در تبیین پراکنده‌رویی شهری دارند. در ادامه، شاخص‌ها در سطح شهر نرمال‌سازی و با وزن‌های به‌دست‌آمده ترکیب شدند. مقدار شاخص نهایی پراکنده‌رویی شهری ۰٫۵۷۱ به‌دست آمد که نشان‌دهندة وضعیت متوسط رو به بالای پراکنده‌رویی در شهر خوی است. نتایج بیانگر آن است که ساختار فضایی خوی بیش از عوامل محیطی، تحت تأثیر تراکم، توزیع کاربری‌ها و الگوی دسترسی قرار دارد. بنابراین هدایت توسعه به‌سوی رشد درون‌زا، تقویت انسجام فضایی و بازآفرینی هدفمند بافت‌های ناکارآمد می‌تواند در کاهش پراکنده‌رویی شهری مؤثر باشد. https://jne.ut.ac.ir/article_105443_0939fce6dc3096420aded5fa5457e59e.pdf